Morfemi

MORFEM

    • najmanja jezična jedinica koja ima svoje značenje
    • izrazu je pridružen sadržaj
    • izraz morfema zove se MORF

MORFOLOGIJA

    • znanstvena disciplina koja proučava morfeme
    • dio gramatike koji se odnosi na proučavanje vrsta riječi i njihovih oblika

VRSTE MORFEMA (s obzirom na položaj, značenje i ulogu ili funkciju)

A) MORFEMI PO POLOŽAJU:

1. PREFIKSALNI MORFEM (PREFIKS) ILI PREDMETAK, (oznaka P)

    • morfem koji se dodaje s lijeve strane korijenskog morfema

2. KORIJENSKI MORFEM (KORIJEN), (oznaka R)

    • morfem koji nosi temeljno leksičko značenje riječi
    • sve riječi istog korijena čine PORODICU RIJEČI (lijek, ljekarnica, liječnik…)

3. SUFIKSALNI MORFEM (SUFIKS) ILI DODATAK, (oznaka S)

    • morfem koji se dodaje s desne strane korijenskog morfema
    • Ø tzv. NULTI MOREM
    • prefiksalni i sufiksalni morfemi nazivaju se AFIKSALNIM MORFEMIMA (lat. affigere – pribiti, dodati)

4. INFIKS ILI UMETAK

    • morfem (sufiks) koji je umetnut između osnove i nastavka (sinovi – sin + ov + i)

B) MORFEMI PO ZNAČENJU:

1. LEKSIČKI MORFEM

    • morfem koji nosi cjelovito leksičko značenje riječi (značenje koje se odnosi na stvarnost bez obzir na kontekst)
    • svi leksički morfemi zajedno čine OSNOVU

2. GRAMATIČKI MORFEM (NASTAVAK)

    • morfem (sufiks) koji nosi gramatičko značenje riječi

C) MORFEMI PO ULOZI ILI FUNKCIJI:

1. TVORBENI, RJEČOTVORNI ILI DERIVACIJSKI MORFEM

    • morfem koji služe za tvorbu, izvođenje ili derivaciju novih riječi
    • rječotvorni morfemi dodaju se na rječotvornu osnovu
    • funkciju rječotvornih morfema imaju afiksi, stoga se razlikuju tri osnovna načina izvođenja novih riječi:

• prefiksalna tvorba (iz + rod)
• sufiksalna tvorba (rad + nik)
• prefiksalno-sufiksalna tvorba (pred + rad + nik)

2. OBLIKOTVORNI, FLEKSIJSKI ILI RELACIJSKI MORFEM

    • morfem koji služi za tvorbu novih oblika
    • funkciju oblikotvornog morfema ima gramatički morfem ili nastavak
    • oblikotvorni morfem dodaje se na oblikotvornu osnovu (radnik + Ø, radnik + a, radnik + u)

SLOBODNI MORFEM – morfem koji u rečenici može stajati samostalno (sin, govor)
VEZANI MORFEM – morfem koji u rečenici ne može stajati samostalno (pro-, -ov)

MORFEMSKA I MORFOLOŠKA ANALIZA

  • raščlanjivanje riječi na morfeme po položaju naziva se MORFEMSKA ANALIZA

predradnik = pred + rad + nik + Ø

predradnik = P + R + S + S

  • raščlanjivanje riječi na osnovu i nastavak naziva se MORFOLOŠKA ANALIZA

predradnik = predradnik + Ø

predradnik = osnova + nastavak